Języki stanowią kluczowy element praw człowieka i podstawowych wolności. Umożliwiają one ludziom uczestnictwo w życiu społecznym i kształtowanie własnej przyszłości. Różnorodność językowa wnosi zatem istotny wkład w zrównoważony rozwój i budowanie pokoju oraz stanowi integralną część różnorodności kulturowej. Dzisiejsze społeczeństwo europejskie, przekształcone przez transformację cyfrową i migrację, stoi przed wieloma narastającymi wyzwaniami, takimi jak:
– cel, jakim jest obowiązkowa nauka dwóch nowożytnych języków obcych we wszystkich państwach członkowskich, nadal nie został osiągnięty (raport Eurydice, 2023: Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie, s. 5);
– europejska polityka językowa wydaje się być niewiarygodną i niepewną ramą w odniesieniu do promowania języków regionalnych i mniejszościowych;
– w zasobach i infrastrukturze cyfrowej, w tym w technologiach sztucznej inteligencji i dużych modelach językowych (LLM), brakuje różnorodności językowej. Ponadto obecne narzędzia cyfrowe i modele sztucznej inteligencji przekazują liczne stereotypy dotyczące płci i różnorodności, przyczyniając się w ten sposób do ich utrwalania i wzmacniania1.
Sytuacja ta wymaga głębokiej zmiany postaw i sposobu myślenia, a także podjęcia natychmiastowych działań na rzecz wspierania wielojęzyczności2 w społeczeństwie cyfrowym, aby budować bardziej inkluzywne środowisko. Realizacja tego programu stanowi główny cel projektu badawczo-szkoleniowego MultiLAwa. Kluczowym podejściem do sprostania tym wyzwaniom jest promowanie „Language Awareness” na poziomie indywidualnym, instytucjonalnym i społecznym.
Pojęcie Language Awareness, pierwotnie wprowadzone i zdefiniowane przez Hawkinsa (1984), a następnie przez Donmalla (1985)3 jako „wrażliwość danej osoby na naturę języka i jego rolę w życiu człowieka oraz świadomość tego faktu”, zostało od tego czasu rozszerzone przez Association for Language Awareness i oznacza obecnie „wyraźną wiedzę o języku oraz świadome postrzeganie i wrażliwość w zakresie uczenia się języków, nauczania języków i używania języków”. W ciągu ostatnich dziesięcioleci Language Awareness było szeroko badane w kontekstach edukacyjnych, szczególnie w klasach wielojęzycznych i dydaktyce języków obcych. Jednak pojawiające się wyzwania w środowiskach edukacyjnych, opartych na technologiach cyfrowych, wskazują na nowe wymiary świadomości językowej, które wymagają zbadania, w tym wpływ narzędzi cyfrowych na praktyki językowe, refleksję i krytyczne zaangażowanie.
W tym kontekście nadrzędnym celem badawczym projektu MultiLAwa jest przeprowadzenie dogłębnej analizy opartej na powiązaniach między Language Awareness, wielojęzycznością i cyfryzacją, rozszerzającej dotychczasowe badania w dziedzinie uczenia się i nauczania języków oraz uzupełniającej je badaniami nad praktykami i dyskursami językowymi, polityką językową, a także leksykografią i terminologią. Ten nadrzędny cel badawczy opiera się na dwóch kluczowych założeniach:
1) Language Awareness i wielojęzyczność są ze sobą ściśle powiązane. W kontekście różnorodności językowej Language Awareness jest niezbędną, dynamiczną kompetencją zorientowaną na procesy, zarówno dla jednostek, jak i dla instytucji oraz społeczeństw, która przyczynia się do poszerzania repertuaru wielojęzycznego jednostki i odwrotnie: kompetencja wielojęzyczna przyczynia się do rozwoju Language Awareness.
2) Istnieje ścisły związek między cyfryzacją, Language Awareness a wielojęzycznością: cyfryzacja, np. media społecznościowe, zasoby cyfrowe / dane / korpusy / infrastruktury, słowniki i glosariusze online, dyskursy i praktyki cyfrowe, a także technologie sztucznej inteligencji, mogą przyczynić się do podniesienia poziomu LA, a tym samym wzmocnić wielojęzyczność.
Program badawczy MultiLAwa opiera się na dwóch kluczowych modelach operacyjnych Language Awareness: i) na modelu Jamesa i Garretta (1998 a/b)4, który wyróżnia pięć wzajemnie powiązanych domen Language Awareness: sferę afektywną, społeczną, władzy, poznawczą oraz sferę wykonawczą, ii) na ugruntowanym, trzyczęściowym podziale Language Awareness, przedstawionym w badaniach (van Lier 20045): (a) praktyczna Language Awareness (związana z dziedziną wykonawczą), (b) metajęzykowa LA (związana z dziedziną poznawczą) oraz (c) krytyczna LA (związana z dziedziną władzy w ramach LA).
Ramy te razem stanowią podstawę całego programu badań doktoranckich, który opiera się na wcześniejszych badaniach skupiających się na Language Awareness w kontekstach wielojęzycznych oraz na najnowszych osiągnięciach w zakresie krytycznej LA w kontekście wielojęzycznym. MultiLAwa proponuje koncepcję wielojęzycznej Language Awareness, badając ją w kontekstach wielojęzycznych, ze szczególnym uwzględnieniem krytycznej, metajęzykowej i praktycznej LA. Przyjmuje szerokie spojrzenie na Language Awareness, tj. nieograniczone do edukacji językowej, ale jako ogólną, osadzoną społecznie kompetencję, w celu sprostania głównym wyzwaniom związanym z językiem w społeczeństwie podlegającym cyfryzacji oraz wniesienia wkładu w zrównoważone, integracyjne i wielojęzyczne ekosystemy w całej Europie.
1 Cf. e.g. Policy Primer – The AI Language Gap. Considerations on the Multilingual Capabilities of AI Language Models, published by the Cohere Labs team, 2024. See also Zhao, J. et al. 2017. Men Also Like Shopping: Reducing Gender Bias Amplification using Corpus-level Constraints. In Proceedings of the 2017 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing. Association for Computational Linguistics, 2979–2989; UNESCO, IRCAI, 2024. Challenging systematic prejudices: an Investigation into Gender Bias in Large Language Models.
2 “Plurilingualism” and “Multilingualism” have often been presented separately in the past, according to several different theories and approaches, the concept of multilingualism has even tended to supplant that of plurilingualism. In the Council of Europe’s Recommendation CM/Rec(2022)1, The importance of plurilingual and intercultural education for democratic culture (p. 12), plurilingualism is defined as “the potential and/or actual ability to use several languages to varying levels of proficiency and for different purposes”, while multilingualism “refers to the presence of two or more languages in a community or society”. See also the CoE’s Common European Framework of Reference for Languages (CEFR, updated in 2020, p. 31). As pointed out in A Guide to Action-oriented, Plurilingual and Intercultural Education published by a CEFR Expert Group in 2023 (CoE Publishing), it is necessary to move beyond a separate view, as the two concepts cannot, in linguistic and societal reality, be considered as strictly separate from one another. By adopting this approach in MultiLAwa, we are “go[ing] beyond the rather simplistic dualism of the understanding of the difference between plurilingualism and multilingualism […] (plurilingual for persons; multilingual for societies), showing that the issue is more complex than that” (p. 30). Thus, plurilingual developments also can concern the societal level.
3 Hawkins, E., 1984. Awareness of Language: An Introduction. Cambridge University Press; Donmall, B. G. (ed.), 1985. Language Awareness: NCLE Reports and Papers, 6. CILT.
4 See among others, Cenoz, J., et al. (eds.), 2017. Language Awareness and Multilingualism. Springer.
5 James, C. / Garrett, P., 1998a. The scope of Language Awareness. In: James, C. / Garret, P. (1998) (eds), Language awareness in the classroom. Longmann Group, 3-20; James, C. / Garrett, P., 1998b. Language Awareness. A way ahead. In: James, C. / Garret, P., 1998 (eds), 306-318.
